Can chi tháng lấy chi cố định theo số tháng âm lịch và lấy can theo can của năm; can chi giờ lấy chi theo khung hai tiếng và lấy can theo can của ngày; riêng can chi ngày chạy vòng 60 liên tục, chỉ đếm được từ một ngày mốc. Ba quy tắc này đủ để bạn tự kiểm phần đầu của bất kỳ lá số nào mà không phải tin máy một cách mù quáng.
Bài về can chi năm sinh trong danh mục này đã chỉ cách tính bằng chữ số cuối và phép chia cho 12. Ở đây là ba cặp còn lại: tháng, ngày, giờ. Bạn sẽ có hai bảng tra ngắn, một cách đếm ngày bằng bảng tính trên điện thoại, một ví dụ giả định đi trọn từ ngày giờ dương lịch đến bốn cặp can chi, và vài điểm khác nhau giữa tử vi đẩu số với bát tự mà người mới hay lẫn.
Bốn cặp can chi của một thời điểm sinh
Lịch truyền thống gọi tên thời gian bằng can chi ở bốn tầng: năm, tháng, ngày, giờ. Mỗi tầng là một cặp gồm một can và một chi, nên một thời điểm sinh được mô tả bằng tám chữ. Cụm từ bát tự, nghĩa đen là tám chữ, xuất phát từ đây; hệ bát tự còn gọi là tứ trụ vì bốn cặp được hình dung như bốn cây cột.
Tử vi đẩu số không dùng tám chữ này theo cách của bát tự. Lá số tử vi cần năm sinh theo can chi, nhưng với tháng, ngày, giờ thì phần lớn các bước an sao dựa vào số thứ tự của tháng âm lịch, số ngày âm lịch và chi của giờ sinh. Can của tháng và can của ngày ít khi trực tiếp quyết định vị trí sao trong tử vi. Dù vậy, hầu hết ứng dụng vẫn in đủ bốn cặp ở phần đầu lá số, và nhiều lời luận giải nhắc đến chúng, nên biết cách tính vẫn có ích.
Ba tầng dưới có ba logic khác nhau. Tháng và giờ có chi cố định, chỉ can là thay đổi theo tầng phía trên; ngày thì không lệ thuộc tầng nào, cứ thế chạy hết vòng 60 rồi quay lại. Hiểu điều này, bạn sẽ thấy vì sao có bảng tra cho tháng và giờ, còn với ngày thì chỉ có cách đếm.
Can chi tháng: chi cố định, can suy từ can năm
Chi của tháng không đổi qua các năm: tháng Giêng luôn là tháng Dần, tháng Hai là Mão, cứ thế đến tháng Chạp là Sửu. Can của tháng Giêng thì phụ thuộc can của năm, theo quy tắc mà sách cũ gọi là ngũ hổ độn, vì tháng Giêng mang chi Dần, con hổ. Biết can tháng Giêng, các tháng sau chỉ việc đếm tiếp theo thứ tự can.
| Can của năm | Tháng Giêng | Tháng Bảy | Tháng Chạp |
|---|---|---|---|
| Giáp hoặc Kỷ | Bính Dần | Nhâm Thân | Đinh Sửu |
| Ất hoặc Canh | Mậu Dần | Giáp Thân | Kỷ Sửu |
| Bính hoặc Tân | Canh Dần | Bính Thân | Tân Sửu |
| Đinh hoặc Nhâm | Nhâm Dần | Mậu Thân | Quý Sửu |
| Mậu hoặc Quý | Giáp Dần | Canh Thân | Ất Sửu |
Cách nhớ: năm Giáp, Kỷ bắt đầu bằng Bính; mỗi khi can năm tiến một nấc trong cặp, can tháng Giêng tiến hai nấc: Bính, Mậu, Canh, Nhâm, Giáp. Năm 2026 là Bính Ngọ nên tháng Giêng là Canh Dần, tháng Hai là Tân Mão, tháng Ba là Nhâm Thìn. Năm 1990 là Canh Ngọ nên tháng Giêng là Mậu Dần, đếm đến tháng Sáu là Quý Mùi.
Tháng nhuận không có can chi riêng trong cách gọi thông thường; nó mượn tên tháng mà nó đứng sau. Người sinh tháng nhuận được xử lý thế nào trên lá số tử vi là chuyện có bài riêng trong danh mục, vì các sách không thống nhất.
Tháng trong tử vi khác tháng trong bát tự
Đây là chỗ người học hai hệ cùng lúc dễ rối nhất. Tử vi đẩu số dùng tháng âm lịch đúng như trên tờ lịch: tháng bắt đầu từ ngày mồng 1, tức ngày trăng mới. Bát tự dùng tháng tiết khí: tháng Dần bắt đầu từ tiết lập xuân, tháng Mão từ tiết kinh trập, và cứ mỗi tiết lớn lại sang tháng mới. Ranh giới tháng của bát tự vì thế gần như cố định trên lịch dương, còn ranh giới tháng âm lịch trôi theo Mặt Trăng.
Lấy một ví dụ giả định để thấy chỗ lệch: người sinh ngày 15 tháng 8 năm 1990 dương lịch. Theo lịch âm Việt Nam, đó là ngày 25 tháng Sáu năm Canh Ngọ, nên trên lá số tử vi tháng sinh là tháng Sáu, can chi Quý Mùi. Nhưng tiết lập thu năm đó rơi vào khoảng ngày 7 hoặc 8 tháng 8, nên trong bát tự người này đã sang tháng Thân, can chi Giáp Thân. Hai ứng dụng thuộc hai hệ in ra hai can chi tháng khác nhau cho cùng một người, và cả hai đều đúng theo quy ước của mình.
Bài học thực dụng: khi thấy can chi tháng trên hai công cụ không khớp, đừng vội kết luận một bên lỗi. Hỏi trước công cụ đó thuộc hệ nào. Nếu cả hai đều là ứng dụng tử vi mà vẫn khác nhau, lúc đó mới nghi chuyện nhập liệu, chuyện tháng nhuận hoặc chuyện giờ Tý.
Can chi ngày: vòng 60 chạy liên tục, tính bằng cách đếm
Can chi ngày không phụ thuộc tháng hay năm, không bị ngắt bởi Tết hay tháng nhuận, nên không có bảng tra gọn như tháng và giờ. Cách tự tính chắc chắn nhất là đếm số ngày từ một mốc đã biết. Mốc dễ nhớ: ngày 1 tháng 1 năm 2000 là ngày Mậu Ngọ.
- Mở ứng dụng bảng tính trên điện thoại hoặc máy tính. Gõ ngày 1/1/2000 vào một ô, ngày cần tính vào ô bên cạnh, rồi lấy ô sau trừ ô trước. Bảng tính trả về số ngày chênh lệch; nếu ngày cần tính nằm trước năm 2000, kết quả là số âm.
- Lấy số ngày đó chia cho 10 và lấy số dư. Đếm từ can Mậu tiến thêm đúng bấy nhiêu bước theo thứ tự Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý; nếu số ngày âm thì đếm lùi.
- Lấy số ngày chia cho 12 và lấy số dư. Đếm từ chi Ngọ tiến thêm bấy nhiêu bước theo thứ tự 12 chi, hoặc lùi nếu số ngày âm.
- Ghép can và chi vừa tìm. Kiểm nhanh: can dương phải đi với chi dương, can âm đi với chi âm; nếu ra một cặp như Giáp Sửu, bạn đã đếm nhầm.
- Đối chiếu với lịch in hoặc ứng dụng lịch có ghi can chi ngày. Nếu khớp, phép đếm đúng.
Ví dụ: ngày 28 tháng 10 năm 2026 cách mốc 9.797 ngày. Chia 10 dư 7, từ Mậu tiến bảy bước là Ất. Chia 12 dư 5, từ Ngọ tiến năm bước là Hợi. Ngày đó là ngày Ất Hợi, khớp với lịch. Một điều thú vị để tự kiểm: ngày 1 tháng 3 năm 2000 cũng là ngày Mậu Ngọ, vì từ đầu năm đến đó vừa đúng 60 ngày, năm 2000 có ngày 29 tháng 2.
Người xưa không có bảng tính nên dùng những bảng tra dày trong sách lịch vạn niên, hoặc nhớ can chi của ngày đầu mỗi năm rồi đếm. Bây giờ việc đếm do máy làm, nhưng biết cách đếm giúp bạn phát hiện khi máy, hay người nhập liệu, làm sai.
Can chi giờ: chi theo khung hai tiếng, can suy từ can ngày
Chi của giờ lấy theo bảng 12 giờ âm lịch quen thuộc: giờ Tý từ 23 giờ đến trước 1 giờ, giờ Sửu từ 1 đến trước 3 giờ, và cứ thế. Can của giờ Tý phụ thuộc can của ngày, theo quy tắc sách cũ gọi là ngũ thử độn, vì giờ đầu tiên mang chi Tý, con chuột. Các giờ sau đếm tiếp theo thứ tự can.
| Can của ngày | Giờ Tý | Giờ Ngọ | Giờ Hợi |
|---|---|---|---|
| Giáp hoặc Kỷ | Giáp Tý | Canh Ngọ | Ất Hợi |
| Ất hoặc Canh | Bính Tý | Nhâm Ngọ | Đinh Hợi |
| Bính hoặc Tân | Mậu Tý | Giáp Ngọ | Kỷ Hợi |
| Đinh hoặc Nhâm | Canh Tý | Bính Ngọ | Tân Hợi |
| Mậu hoặc Quý | Nhâm Tý | Mậu Ngọ | Quý Hợi |
Quy tắc này có cùng nhịp với bảng tháng: mỗi khi can ngày tiến một nấc trong cặp, can giờ Tý tiến hai nấc, lần lượt Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm. Ngày có can Giáp thì giờ Tý là Giáp Tý; mười hai giờ trong ngày chiếm đúng 12 bước, nên giờ Tý của ngày kế tiếp, ngày Ất, là Bính Tý, nối liền không đứt quãng.
Chỗ dễ vướng là giờ Tý trước nửa đêm: can giờ lấy theo ngày cũ hay ngày mới tuỳ quy ước mà ứng dụng chọn. Vấn đề này đã có bài riêng; khi tự tính, bạn chỉ cần ghi rõ mình theo quy ước nào.
Ví dụ giả định: từ 15 giờ 10 ngày 15/8/1990 đến bốn cặp can chi
Hãy đi trọn một ví dụ giả định, người sinh lúc 15 giờ 10 phút ngày 15 tháng 8 năm 1990 tại Việt Nam, để thấy các quy tắc ghép với nhau thế nào.
- Năm. Tháng 8 đã qua Tết từ lâu nên năm âm lịch là 1990. Chữ số cuối 0 cho can Canh, 1990 chia 12 dư 10 cho chi Ngọ: năm Canh Ngọ.
- Tháng. Tra lịch âm Việt Nam, ngày này là ngày 25 tháng Sáu âm lịch. Năm Canh có tháng Giêng là Mậu Dần; đếm tiếp Kỷ Mão, Canh Thìn, Tân Tỵ, Nhâm Ngọ, Quý Mùi. Tháng Sáu là Quý Mùi.
- Ngày. Đếm từ mốc, hoặc tra lịch có ghi can chi, ngày 15 tháng 8 năm 1990 là ngày Nhâm Tý.
- Giờ. 15 giờ 10 nằm trong khung 15 đến trước 17 giờ, là giờ Thân. Ngày có can Nhâm thì giờ Tý là Canh Tý; đếm đến giờ Thân là bước thứ chín: Canh, Tân, Nhâm, Quý, Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu. Giờ Mậu Thân.
- Ghép lại. Năm Canh Ngọ, tháng Quý Mùi, ngày Nhâm Tý, giờ Mậu Thân. Đây là bốn cặp theo cách tính tháng âm lịch của tử vi; nếu mở ứng dụng bát tự, trụ tháng sẽ là Giáp Thân như đã giải thích ở trên.
Cả bốn cặp đều kiểm được bằng tay trong vài phút. Nếu phần đầu lá số mà ứng dụng in ra khác ở bất kỳ cặp nào, bạn biết chính xác cần soát lại chỗ nào: ngày dương lịch đã gõ, ô âm hay dương lịch, giờ sinh, hay hệ thống mà ứng dụng dùng.
Kiểm can chi trên lá số và đáp án của AI
Chatbot giải thích quy tắc ngũ hổ độn, ngũ thử độn khá trôi chảy, nhưng khi phải đếm cụ thể thì hay trượt một bước, nhất là với can chi ngày. Vài thói quen kiểm giúp bạn tránh chép nhầm:
- Bắt AI trình bày từng bước, kèm mốc dùng để đếm. Câu lệnh mẫu: "Tính can chi ngày 15/8/1990. Nêu ngày mốc, số ngày chênh lệch, số dư khi chia 10 và chia 12, rồi mới ra kết quả."
- Tự kiểm số ngày chênh lệch bằng bảng tính. Mô hình ngôn ngữ thường sai ở chính phép trừ ngày, không sai ở quy tắc.
- Kiểm tính chẵn lẻ: can dương đi với chi dương. Một đáp án vi phạm điều này là sai, khỏi cần tra thêm.
- Với can chi tháng, hỏi rõ AI đang tính theo tháng âm lịch hay tháng tiết khí. Không nói rõ, nó có thể trộn hai hệ trong cùng một câu trả lời.
- Không cần đưa ngày sinh thật của bạn hay người thân để học cách tính. Dùng ngày giả định, nắm được cách làm rồi tự áp vào ngày thật.
Can chi là phần dữ kiện, không phải phần luận. Tính đúng can chi giúp lá số có đầu vào chính xác; còn những gì người ta diễn giải từ các cặp can chi đó vẫn chỉ nên đọc như văn hoá tham khảo, không dùng để quyết định việc lớn.
Câu hỏi thường gặp
Can chi tháng có thay đổi giữa các năm không?
Chi của tháng thì không đổi, tháng Giêng luôn là Dần, tháng Chạp luôn là Sửu. Can của tháng thì đổi theo can của năm, và cứ năm năm lại lặp lại một lượt, vì mỗi cặp can năm như Giáp và Kỷ dùng chung một dãy can tháng.
Có công thức nhẩm can chi ngày không cần bảng tính không?
Có những công thức nhẩm dựa trên số ngày trong tháng và năm nhuận dương lịch, nhưng nhiều bước và dễ sai. Với người mới, đếm từ một ngày mốc bằng bảng tính hoặc tra lịch có ghi can chi ngày là cách chắc chắn và nhanh hơn.
Vì sao ứng dụng tử vi và ứng dụng bát tự ghi can chi tháng khác nhau?
Tử vi dùng tháng âm lịch, bắt đầu từ ngày mồng 1; bát tự dùng tháng tiết khí, bắt đầu từ các tiết như lập xuân, kinh trập. Người sinh trong khoảng giữa hai loại ranh giới sẽ có can chi tháng khác nhau trên hai hệ, và đó không phải lỗi.
Giờ sinh ở ranh giới hai giờ thì can giờ tính thế nào?
Trước hết phải xác định giờ sinh thuộc chi nào, rồi mới tính can theo can ngày. Nếu giờ sinh sát mốc và không chắc chắn, nên ghi cả hai khả năng, lập hai lá số và coi đó là hai tư liệu tham khảo.
Tử vi đẩu số có cần can ngày không?
Phần lớn các bước an sao trong tử vi dùng số ngày âm lịch chứ không dùng can chi ngày. Tuy vậy ứng dụng vẫn in can chi ngày ở phần đầu lá số, và nó là một cách hay để kiểm xem bạn đã nhập đúng ngày dương lịch chưa.
Ngũ hổ độn và ngũ thử độn có phải là phép xem bói không?
Không. Đó chỉ là tên gọi của hai quy tắc đếm để suy can của tháng Giêng từ can năm và can của giờ Tý từ can ngày. Chúng thuộc phần lịch pháp, giống bảng cửu chương của hệ can chi, không mang ý nghĩa tốt xấu.