Một video có gương mặt quen, giọng nói quen, nói đúng con giáp của bạn và mời "nhắn riêng để được xem hạn" có thể do AI dựng lên trong vài giờ. Công cụ ghép mặt, nhái giọng, tạo người dẫn ảo giờ dễ dùng hơn nhiều so với vài năm trước, và những người bán dịch vụ giải hạn thu tiền là một trong các nhóm tận dụng chúng. Thấy mặt, nghe giọng không còn là bằng chứng đủ để tin.
Bài này giải thích AI được dùng thế nào trong các video ấy, những dấu hiệu nhìn và nghe còn có ích, những dấu hiệu nằm ở lời mời mà công nghệ không giấu được, và cách tự kiểm nguồn trong mười phút. Bài không nêu tên người hay trang thật; các tình huống là ví dụ giả định. Lừa đảo bằng AI nói chung có nhiều dạng khác, ở đây chỉ bàn trong khung tử vi và giải hạn.
AI làm được những gì trong một video báo hạn
Một video quảng cáo giải hạn kiểu cũ cần một người thật ngồi trước máy quay, nói một bài dài. Với công cụ AI hiện có, người làm video có thể bỏ qua gần hết khâu đó. Mô hình ngôn ngữ viết kịch bản cho từng con giáp chỉ trong một lần gõ lệnh, giọng văn trơn tru, đủ thuật ngữ. Công cụ chuyển văn bản thành giọng nói đọc kịch bản bằng một giọng trầm ấm, có thể nhái giọng một người cụ thể nếu có đủ đoạn ghi âm mẫu.
Phần hình ảnh cũng vậy. Có công cụ tạo hẳn một người dẫn ảo không có thật, có công cụ lấy một đoạn video thật của người có tiếng rồi chỉnh khẩu hình cho khớp với lời mới. Kết quả là một video trông như một nhà nghiên cứu văn hoá hay một người dẫn chương trình quen mặt đang nói về "hạn năm nay của người tuổi này", trong khi người đó chưa từng nói câu nào như vậy.
Điều đáng lưu ý nhất là quy mô. Khi mỗi video tốn rất ít công, người làm có thể tung ra hàng chục phiên bản, mỗi phiên bản nhắm một con giáp, một độ tuổi, rồi chạy quảng cáo nhắm đúng nhóm người đó. Người xem có cảm giác video "nói đúng mình", nhưng thực ra họ chỉ đang thấy một trong rất nhiều bản sinh ra từ cùng một khuôn.
Bốn dạng video giả thường gặp quanh chuyện giải hạn
Mạo danh người có tiếng. Gương mặt và giọng nói của một người được nhiều người biết, như nhà nghiên cứu, người dẫn chương trình, diễn viên lớn tuổi, được ghép vào lời mời xem hạn. Mục đích là mượn uy tín của người đó, và người đó thường không hề biết.
"Thầy" hoàn toàn do AI tạo ra. Một nhân vật trông rất đạo mạo, nói năng chậm rãi, có kênh riêng với nhiều video, nhưng không có ngoài đời. Kênh có thể rất mới mà đã có dày đặc video giống nhau về bố cục.
Video thật bị lồng lời mới. Lấy một đoạn phỏng vấn thật về văn hoá Tết hay phong tục, cắt ghép rồi thay phần lời bằng giọng nhái, chèn câu mời nhắn riêng hay mua vật phẩm. Phần hình thật làm người xem mất cảnh giác.
Video "phán theo tuổi" sản xuất hàng loạt. Không mạo danh ai cụ thể, chỉ là chuỗi video tự động: ảnh nền, giọng đọc máy, chữ chạy, mỗi video một con giáp, cuối video là lời mời liên hệ để "xem kỹ" hoặc "giải sớm".
Dấu hiệu nhìn và nghe còn có ích
Những dấu hiệu kỹ thuật dưới đây giúp nghi ngờ, nhưng công cụ AI cải tiến liên tục nên video giả ngày càng khó nhận ra bằng mắt. Không thấy dấu hiệu nào không có nghĩa video là thật.
| Chỗ cần nhìn, nghe | Dấu hiệu đáng nghi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Khẩu hình | Môi không khớp hẳn với âm, nhất là các âm khép môi | Video nén kém cũng có thể lệch nhẹ |
| Vùng quanh mặt | Viền tóc, tai, kính nhoè hoặc nhấp nháy khi quay đầu | Xem ở tốc độ chậm nếu ứng dụng cho phép |
| Răng và lưỡi | Răng mờ thành một khối, lưỡi gần như không thấy | Dấu hiệu này đang giảm dần ở công cụ mới |
| Ánh sáng | Mặt sáng khác hẳn nền, bóng đổ không theo một hướng | So sánh với tay, cổ trong cùng khung hình |
| Giọng nói | Đều đều, không lấy hơi, ngắt câu sai chỗ, phát âm tên riêng lạ | Giọng địa phương bị pha trộn là dấu hiệu đáng ngờ |
| Cử chỉ | Đầu gần như bất động, tay không xuất hiện hoặc lặp động tác | Người dẫn ảo hay có tư thế lặp lại |
Vì những dấu hiệu này ngày càng ít tin cậy, đừng đặt hết niềm tin vào khả năng "nhìn ra" của mình. Phần tiếp theo mới là chỗ chắc chắn hơn: lời mời đi kèm video.
Dấu hiệu nằm ở lời mời, không nằm ở điểm ảnh
Video có thể hoàn hảo đến đâu thì mục đích cuối cùng vẫn phải lộ ra ở bước kêu gọi hành động. Đây là những điều công nghệ không giấu được:
- Kêu gọi nhắn riêng, kết bạn với một tài khoản phụ, hoặc vào một nhóm chat thay vì trao đổi công khai.
- Đặt hạn gấp: "chỉ nhận mười người hôm nay", "phải giải trước rằm", "để muộn thì không kịp".
- Lời doạ nhắm vào người thân: con cái, cha mẹ, người yêu, thay vì chỉ nói về người xem.
- Chuyển tiền vào tài khoản cá nhân dưới các tên gọi như phí lễ, phí giữ chỗ, tiền thỉnh vật phẩm.
- Phần bình luận bị khoá, hoặc toàn bình luận khen ngắn giống nhau, đăng sát giờ nhau.
- Trang đăng video vừa đổi tên, vừa lập, hoặc trước đó đăng nội dung hoàn toàn khác.
- Người có tiếng trong video lại không nhắc gì tới chuyện này trên kênh chính thức của họ.
Chỉ cần thấy lời đặt hạn gấp, yêu cầu chuyển khoản cá nhân, hoặc người có tiếng không hề nhắc chuyện này trên kênh của họ là đủ để dừng lại. Một người làm văn hoá thật, nếu có giới thiệu tử vi, sẽ không cần bạn chuyển khoản riêng để nghe tiếp phần "quan trọng".
Kiểm nguồn trong mười phút
Trước khi tin, chia sẻ hay liên hệ theo một video báo hạn có gương mặt quen, bạn có thể làm nhanh các bước sau:
- Tự tìm kênh chính thức của người xuất hiện trong video bằng cách gõ tên họ vào công cụ tìm kiếm hoặc ứng dụng mạng xã hội, không bấm vào đường dẫn trong video.
- Xem kênh chính thức có đăng video đó hoặc nội dung tương tự không, và có bài cảnh báo bị mạo danh không. Người hay bị mạo danh thường đã lên tiếng.
- Xem lịch sử của trang đã đăng video: ngày lập, các lần đổi tên nếu nền tảng có hiển thị, nội dung các bài cũ.
- Chụp một khung hình rõ mặt, dùng tính năng tìm kiếm bằng hình ảnh để xem khung hình gốc có thuộc một video khác về chủ đề khác không.
- Nếu vẫn chưa chắc, hỏi một người thân hay đồng nghiệp rành mạng. Nói to chuyện ra với một người khác thường đủ để thấy chỗ bất hợp lý.
- Báo cáo video theo mục mạo danh hoặc lừa đảo trên nền tảng, kể cả khi bạn không bị thiệt hại gì, để người xem sau ít bị dính hơn.
Mười phút này rẻ hơn rất nhiều so với bất kỳ khoản "phí giải" nào. Nếu bước một và hai đã cho thấy người đó không hề nói như vậy, bạn không cần kiểm thêm.
Nhờ chatbot AI đọc kịch bản, nhưng đừng nhờ nó phán video thật hay giả
Chatbot AI không phải công cụ đáng tin để kết luận một video là thật hay giả; nó không xem được video theo cách của chuyên gia pháp y số, và các công cụ phát hiện video giả bán trên mạng cũng có thể sai theo cả hai chiều. Nhưng chatbot khá hữu ích ở một việc khác: đọc lời thoại và chỉ ra cấu trúc thuyết phục bên trong.
Bạn có thể chép lại lời của video, bỏ mọi thông tin cá nhân của mình nếu có, rồi dùng câu lệnh như: "Đây là lời thoại một video quảng cáo xem hạn. Hãy liệt kê riêng các câu tạo cảm giác gấp gáp, các câu doạ nhắm vào người thân, các câu hứa hẹn kết quả, và các bước yêu cầu người xem làm. Không đánh giá tử vi đúng hay sai." Bản liệt kê ấy thường cho thấy rõ video được dựng để dẫn người xem tới đâu.
Một câu lệnh khác có ích khi bạn định gửi cảnh báo cho người thân: "Viết giúp một tin nhắn ngắn, nhẹ nhàng, giải thích cho người lớn tuổi rằng video có thể được làm bằng AI và vì sao không nên nhắn riêng cho trang này, không chê bai sở thích xem tử vi." Đọc lại và sửa theo giọng của bạn trước khi gửi. Còn nếu bạn chỉ muốn biết lá số của mình có gì, xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học, nơi bạn tự nhập và tự đọc, không có ai gọi lại báo hạn.
Khi cuộc gọi video từ "thầy" hay từ người thân cũng có thể giả
Công cụ giả mặt và giọng không chỉ dùng cho video đăng sẵn. Một số kẻ lừa dùng chúng trong cuộc gọi video ngắn: "thầy" gọi để tạo cảm giác uy tín, hoặc nguy hiểm hơn, một người trông và nói giống con cháu gọi về báo đang gặp chuyện, cần tiền gấp, kèm lời giải thích "thầy bảo phải làm ngay". Cuộc gọi thường ngắn, hình chập chờn, lấy cớ mạng yếu để tắt sớm.
Nguyên tắc chung: khi một cuộc gọi đòi tiền, dù gương mặt và giọng nói quen đến đâu, hãy tắt máy và tự gọi lại bằng số bạn đã lưu từ trước. Hỏi câu hỏi bí mật mà gia đình đã thống nhất. Hỏi một chi tiết đời thường chỉ người thật biết, như bữa cơm hôm qua ăn gì. Kẻ dùng mặt giả thường tránh né, viện cớ, hoặc giục giã thêm.
Nếu bạn lo cha mẹ, ông bà sẽ gặp kiểu gọi này, hãy tập trước với họ. Kể cho họ nghe rằng ngày nay máy có thể giả mặt, giả giọng, và thống nhất một quy tắc đơn giản: có ai gọi đòi tiền thì tắt máy, gọi lại cho con. Quy tắc ngắn, dễ nhớ, không cần hiểu công nghệ, mà chặn được phần lớn các kịch bản đang lưu hành.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết chắc một video là do AI tạo ra?
Người xem bình thường khó biết chắc, và ngay cả công cụ phát hiện cũng có thể sai. Cách đáng tin hơn là kiểm nguồn: người trong video có đăng nội dung đó trên kênh chính thức không, trang đăng có lịch sử rõ ràng không. Không xác minh được nguồn thì đừng làm theo lời mời trong video.
Video có hiển thị nhãn nội dung tạo bằng AI thì có an toàn không?
Nhãn chỉ cho biết video có dùng AI, không nói gì về việc lời mời trong đó có đáng tin hay không. Ngược lại, thiếu nhãn cũng không chứng minh video là thật, vì nhiều người không gắn nhãn. Xét lời mời đi kèm, nhất là các yêu cầu nhắn riêng và chuyển tiền.
Người nổi tiếng thật quảng cáo dịch vụ giải hạn thì có đáng tin không?
Dù người đó thật sự xuất hiện, việc nổi tiếng không làm cho lời báo hạn có cơ sở hơn. Tử vi là di sản văn hoá để tham khảo, không có bằng chứng dự đoán được chuyện của từng người, và không ai có thể bán cho bạn một lời bảo đảm thoát hạn.
Thấy video giả mạo một người quen biết thì nên làm gì?
Báo cáo video theo mục mạo danh trên nền tảng, và nếu liên lạc được với người bị mạo danh qua kênh chính thức thì báo cho họ. Có thể chia sẻ cảnh báo kèm ảnh chụp màn hình, nhưng đừng chia sẻ lại nguyên video để tránh lan rộng thêm.
Có nên gửi ảnh, giọng nói của mình cho các trang xem tử vi bằng AI không?
Không nên. Ảnh chân dung và đoạn ghi âm giọng nói có thể bị dùng để làm chính những video, cuộc gọi giả. Lập lá số chỉ cần ngày giờ sinh, giới tính và nơi sinh để đổi giờ; mọi yêu cầu thêm ảnh mặt hay ghi âm đều vượt quá nhu cầu.
Đã nhắn tin với trang trong video nhưng chưa chuyển tiền thì cần làm gì?
Dừng trao đổi, chặn tài khoản, không gửi thêm thông tin. Xem lại mình đã đưa những gì; nếu đã gửi ảnh giấy tờ hay mã xác nhận, liên hệ ngay ngân hàng và đổi mật khẩu các tài khoản quan trọng. Chụp lại cuộc trò chuyện phòng khi cần trình báo.